ประตูน้ำ (gate valve) เหมาะกับการเปิด-ปิดน้ำแบบสุด ๆ ในท่อเมน บอลวาล์ว (ball valve) เปิด-ปิดเร็วแค่บิด 90 องศา ปิดสนิทแน่น ส่วนเช็ควาล์ว (check valve) ทำหน้าที่กันน้ำไหลย้อนกลับโดยอัตโนมัติ ไม่มีมือหมุน ทั้งสามตัวทำงานคนละหน้าที่ ใช้แทนกันตรง ๆ ไม่ได้ บทความนี้สรุปให้ครบว่าต่างกันยังไง และควรวางตัวไหนตรงไหนในระบบท่อ

วาล์วน้ำมีกี่ชนิด? รู้จัก 4 ตัวหลักที่เจอบ่อยในบ้าน

ถ้าเดินเข้าร้านวัสดุแล้วงงว่าจะเอาตัวไหน ให้จำ 4 ตัวนี้ไว้ก่อน เพราะครอบคลุมงานประปาในบ้านเกือบทั้งหมด:

  • ประตูน้ำ (gate valve) — วาล์วมือหมุน สำหรับเปิด-ปิดน้ำ
  • บอลวาล์ว (ball valve) — วาล์วมือโยก บิดเร็ว ปิดแน่น
  • เช็ควาล์ว (check valve) — วาล์วกันน้ำไหลย้อน ทำงานเอง
  • ฟุตวาล์ว (foot valve) — เช็ควาล์วปลายท่อดูด มีตะแกรงกรอง

ไล่ทีละตัวเลยว่าแต่ละอันทำงานยังไง

ประตูน้ำ (gate valve) คืออะไร ทำงานยังไง

ประตูน้ำคือวาล์วที่มีแผ่นลิ้น (gate) เลื่อนขึ้น-ลงมาปิดกั้นทางน้ำ เวลาหมุนมือหมุนตามเข็ม แผ่นลิ้นจะค่อย ๆ เลื่อนลงมาปิด หมุนทวนเข็มก็เลื่อนขึ้นเปิด ต้องหมุนหลายรอบกว่าจะปิดหรือเปิดสุด

จุดสำคัญที่ช่างหลายคนยังเข้าใจผิดคือ ประตูน้ำออกแบบมาให้ใช้แบบ "เปิดสุด" หรือ "ปิดสุด" เท่านั้น ไม่เหมาะเอาไว้หรี่คุมอัตราการไหล เพราะถ้าเปิดค้างไว้ครึ่ง ๆ แรงน้ำจะสั่นกระแทกแผ่นลิ้นและบ่าวาล์วให้สึกเร็ว สุดท้ายปิดไม่สนิท มีน้ำซึม

ข้อดีของประตูน้ำคือ เวลาเปิดสุดแล้วทางน้ำจะโล่งเกือบเต็มท่อ แรงดันตกน้อยมาก น้ำไหลผ่านได้เต็มที่ ราคาต่อขนาดก็ถูกกว่าบอลวาล์วในท่อใหญ่ ๆ จึงนิยมใช้กับท่อเมนหรือท่อประธานที่นาน ๆ ปิดที

เหมาะกับ: ท่อเมนขนาดใหญ่ จุดที่เปิดทิ้งไว้ตลอดและนาน ๆ ปิดครั้ง

บอลวาล์ว (ball valve) คืออะไร ทำไมเปิด-ปิดเร็ว

บอลวาล์วคือวาล์วที่ข้างในมีลูกบอลเจาะรูทะลุกลาง เวลาโยกมือจับ 90 องศา (หนึ่งในสี่รอบ) รูในลูกบอลจะหันมาตรงกับท่อ น้ำก็ไหลผ่าน พอโยกกลับอีก 90 องศา ลูกบอลหมุนขวางทางน้ำ ปิดทันที

เพราะแค่บิดครั้งเดียวก็เปิดหรือปิดสุด บอลวาล์วจึงเปิด-ปิดเร็วและปิดได้สนิทแน่นกว่าประตูน้ำ แถมดูด้วยตาก็รู้สถานะทันที มือจับขนานกับท่อ = เปิด มือจับขวางท่อ = ปิด เหมาะกับจุดที่ต้องปิดน้ำบ่อย ๆ หรือต้องปิดฉุกเฉินให้ไว

ข้อควรรู้คือ บอลวาล์วก็ไม่ได้ออกแบบมาให้หรี่คุมอัตราการไหลแบบละเอียดเช่นกัน ใช้หรี่ชั่วคราวได้ แต่ถ้าเปิดค้างครึ่งเดียวนาน ๆ ยางบ่าวาล์ว (seat) จะสึกเร็ว ควรใช้แบบเปิดสุด-ปิดสุดเป็นหลัก

เหมาะกับ: จุดตัดน้ำที่ต้องเปิด-ปิดบ่อย เช่น ก่อนเครื่องทำน้ำอุ่น ก่อนสุขภัณฑ์ ท่อแยกในบ้าน วาล์วปิดฉุกเฉิน

เช็ควาล์ว (check valve) คืออะไร กันน้ำไหลย้อนยังไง

เช็ควาล์ว หรือที่ช่างเรียกว่า "วาล์วกันกลับ" คือวาล์วที่ยอมให้น้ำไหลไปได้ทางเดียว แต่จะปิดกั้นทันทีถ้าน้ำพยายามไหลย้อนกลับมา จุดเด่นคือ ทำงานเองอัตโนมัติด้วยแรงดันน้ำ ไม่มีมือหมุนหรือมือโยกให้บิด

ข้างในมักเป็นลิ้นสวิง (swing) หรือลิ้นสปริง (spring) ที่ดันเปิดเมื่อน้ำไหลไปทางที่ถูก และเด้งกลับมาปิดเมื่อน้ำจะไหลย้อน ประโยชน์คือกันน้ำไหลย้อนเข้าปั๊ม กันน้ำสกปรกไหลกลับ และช่วยให้ปั๊มไม่สูญเสียแรงดูด

เวลาติดตั้งต้องดู ลูกศรบนตัววาล์วให้ตรงกับทิศทางน้ำ ถ้าใส่กลับด้าน น้ำจะไม่ไหลเลย

เหมาะกับ: ท่อส่งหลังปั๊มน้ำ ท่อที่ต้องกันน้ำไหลย้อน จุดต่อถังเก็บน้ำ

ฟุตวาล์ว (foot valve) — เช็ควาล์วปลายท่อดูด

ฟุตวาล์วคือเช็ควาล์วชนิดหนึ่งที่มีตะแกรงกรองติดมาด้วย ใช้ติดที่ปลายท่อดูดของปั๊มที่จุ่มลงในบ่อ ถังเก็บน้ำ หรือแหล่งน้ำ หน้าที่คือกันน้ำไหลย้อนลงกลับเวลาปั๊มหยุด ทำให้ ปั๊มไม่สูญเสียน้ำล่อ (ไม่ต้องมาเติมน้ำล่อทุกครั้ง) ส่วนตะแกรงก็กันเศษขยะ ใบไม้ ไม่ให้ถูกดูดเข้าปั๊ม

เหมาะกับ: ปลายท่อดูดของปั๊มที่ดูดน้ำจากบ่อหรือถังใต้ดิน

ตารางเทียบ ประตูน้ำ vs บอลวาล์ว vs เช็ควาล์ว

หัวข้อประตูน้ำ (gate valve)บอลวาล์ว (ball valve)เช็ควาล์ว (check valve)
การเปิด-ปิดมือหมุน หลายรอบ ช้ามือโยก 90° เร็วทำงานเองอัตโนมัติ
คุมอัตราการไหลไม่เหมาะ (เปิด/ปิดสุด)ไม่เหมาะ (เปิด/ปิดสุด)ไม่มีหน้าที่นี้
กันน้ำไหลย้อนไม่ได้ไม่ได้ได้ (หน้าที่หลัก)
แรงดันตกตอนเปิดสุดน้อยมากน้อยมีบ้าง (จากลิ้น/สปริง)
ความแน่นตอนปิดพอใช้ อาจซึมเมื่อเก่าปิดสนิทแน่นปิดเองเมื่อน้ำย้อน
ราคาถูกกว่าในท่อใหญ่ปานกลางปานกลาง
อายุการใช้งานทน แต่บ่าลิ้นสึกถ้าใช้ผิดทน ปิด-เปิดบ่อยได้ทน ถ้าเลือกชนิดถูกงาน

เลือกใช้ตรงไหนในระบบท่อน้ำ

พอเข้าใจหน้าที่แต่ละตัวแล้ว มาดูว่าจริง ๆ ควรวางตรงไหนบ้าง

  • ท่อเมน / ท่อประธาน — ใช้ประตูน้ำหรือบอลวาล์วเป็นตัวตัดน้ำหลัก ท่อใหญ่มักเลือกประตูน้ำเพราะราคาคุ้มและแรงดันตกน้อย ท่อเล็กเลือกบอลวาล์วเพื่อปิดเร็ว
  • ก่อนปั๊ม (ฝั่งท่อดูด) — ปลายท่อดูดใส่ฟุตวาล์วเพื่อเก็บน้ำล่อและกรองเศษ ส่วนก่อนเข้าปั๊มใส่ประตูน้ำหรือบอลวาล์วไว้ตัดน้ำตอนซ่อม
  • หลังปั๊ม (ฝั่งท่อส่ง) — ใส่เช็ควาล์วกันน้ำไหลย้อนกลับเข้าปั๊ม ป้องกันปั๊มเสียหายและช่วยรักษาแรงดัน ตามด้วยบอลวาล์วหรือประตูน้ำไว้ตัดน้ำ
  • ก่อนมิเตอร์ / ทางเข้าบ้าน — ใส่วาล์วตัดน้ำหลักของบ้าน นิยมบอลวาล์วเพราะปิดเร็วเวลาฉุกเฉินหรือมีท่อรั่ว

หลักจำง่าย ๆ คือ อยากตัดน้ำ = ประตูน้ำหรือบอลวาล์ว, อยากกันน้ำย้อน = เช็ควาล์วหรือฟุตวาล์ว

สรุป

ทั้งสามตัวไม่ได้แข่งกัน แต่ทำงานคนละหน้าที่ ประตูน้ำเน้นเปิด-ปิดในท่อใหญ่ บอลวาล์วเน้นปิดเร็วปิดแน่นในจุดที่ใช้บ่อย ส่วนเช็ควาล์วกับฟุตวาล์วมีไว้กันน้ำไหลย้อน เลือกให้ตรงงานแล้วระบบท่อจะทนและไม่มีปัญหากวนใจภายหลัง

ต้องการสินค้าสำหรับงานนี้?

ทีมงาน Home Tool Center ยินดีให้คำแนะนำเรื่องการเลือกสินค้าให้เหมาะกับหน้างาน พร้อมจัดส่งและออกใบเสนอราคาให้

ดูประตูน้ำและบอลวาล์ว ปรึกษา / ขอใบเสนอราคา

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

บอลวาล์วคืออะไร ต่างจากประตูน้ำยังไง?

บอลวาล์วคือวาล์วที่ใช้ลูกบอลเจาะรูเป็นตัวปิด-เปิด แค่โยกมือจับ 90 องศาก็เปิดหรือปิดสุด เร็วและปิดแน่นกว่าประตูน้ำที่ต้องหมุนมือหลายรอบ ประตูน้ำจึงเหมาะกับท่อเมนที่นาน ๆ ปิดที ส่วนบอลวาล์วเหมาะกับจุดที่เปิด-ปิดบ่อย

เช็ควาล์วคืออะไร ใช้ทำอะไร?

เช็ควาล์วหรือวาล์วกันกลับ คือวาล์วที่ยอมให้น้ำไหลทางเดียวและกันไม่ให้น้ำไหลย้อนกลับ ทำงานเองอัตโนมัติด้วยแรงดันน้ำ ไม่มีมือหมุน นิยมใส่หลังปั๊มน้ำเพื่อกันน้ำไหลย้อนเข้าปั๊ม

ประตูน้ำใช้หรี่คุมแรงน้ำได้ไหม?

ไม่ควร ประตูน้ำออกแบบมาให้เปิดสุดหรือปิดสุดเท่านั้น ถ้าเปิดค้างครึ่งเดียวนาน ๆ แรงน้ำจะทำให้แผ่นลิ้นและบ่าวาล์วสึกเร็วจนปิดไม่สนิทและมีน้ำซึม

ฟุตวาล์วกับเช็ควาล์วต่างกันยังไง?

ฟุตวาล์วคือเช็ควาล์วชนิดหนึ่งที่มีตะแกรงกรองติดมาด้วย ใช้ที่ปลายท่อดูดของปั๊มเพื่อกันน้ำไหลย้อนและกรองเศษขยะ ส่วนเช็ควาล์วทั่วไปใช้ตามแนวท่อและไม่มีตะแกรง

ตัดน้ำเข้าบ้านตอนฉุกเฉินควรใช้วาล์วอะไร?

แนะนำบอลวาล์วที่ทางเข้าบ้านก่อนมิเตอร์หรือหลังมิเตอร์ เพราะโยกปิดได้เร็วในครั้งเดียวเวลาท่อรั่วหรือมีเหตุฉุกเฉิน